DẦU RÁI

Tên tiếng Việt: Dầu rái, Dầu nước, Dầu trai, Dầu rái trắng

Tên khoa học: Dipterocarpus alatus Roxb. ex G.Don

Họ: Dipterocarpaceae (Dầu)

Đặc điểm thực vật cây Dầu rái

Cây dầu rái, còn được gọi là dầu con rái trắng, là loại cây thân gỗ lớn, có chiều cao từ 30-40m và đường kính gốc có thể đạt tới 2m hoặc hơn. Các cành non và búp của cây được bao phủ bởi lớp lông mịn.

Lá của cây mọc so le, có hình trứng rộng. Phần đầu lá hơi nhọn, cuống lá hẹp và hơi thon dài. Kích thước lá dao động từ 7-15cm về chiều rộng và 10-20cm về chiều dài. Mặt trên của lá nhẵn, trong khi mặt dưới có lớp lông mịn, cuống lá dài khoảng 3-4cm và cũng mang lông.

Hoa cây dầu rái lớn, không có cuống, thường mọc thành chùm đơn hoặc phân nhánh dài khoảng 12cm. Ống hoa không dính vào quả (trái dầu rái), có hai cánh mỏng dài từ 11-14cm, rộng 2-3cm, với 5 gân nổi rõ.

Phân bố, thu hái và chế biến
Phân bố
Loài cây này mọc tự nhiên và được trồng phổ biến tại Việt Nam, tập trung nhiều ở khu vực miền Trung và Nam Trung Bộ, kéo dài đến Nam Bộ. Cây phát triển từ vùng ven biển đến các khu vực núi cao, với độ cao phân bố lên tới 500-600m.

Khai thác và chế biến
Dầu rái được khai thác để lấy nhựa sử dụng trong công nghiệp, chẳng hạn như đánh bóng đồ gỗ hoặc bảo vệ sạp thuyền khỏi sự bám dính của các loài hà, hến. Thời điểm khai thác nhựa thường vào mùa khô, từ tháng 11 đến tháng 4.

Phương pháp thu hoạch phổ biến là đẽo thân cây, tạo các vết dài từ 2-2,5m, sâu đến phần gỗ bên trong. Phần dưới vết đẽo được làm phẳng và tạo hốc hứng dầu. Có trường hợp, người ta đốt rơm rạ ở vị trí hõm để kích thích dầu chảy, tuy nhiên cần thực hiện cẩn thận để tránh cháy rừng dầu rái. Một cách khác là khoan lỗ nghiêng 45 độ trên thân cây, nơi tập trung các ống bài tiết dầu, để dầu chảy ra và được hứng vào thùng.

Mỗi cây có thể cung cấp khoảng 30kg dầu mỗi năm, đôi khi lên đến 40-50kg, và thậm chí có thể đạt 100-130kg theo một số tài liệu. Cây thường phải đạt độ tuổi từ 20-30 năm mới đủ điều kiện khai thác, với thời gian khai thác kéo dài đến 60 năm.

Thành phần hóa học của cây Dầu rái
Nhựa dầu rái là hỗn hợp dầu nhựa, sau khi thu hoạch và để lắng, dầu phân thành hai lớp: lớp trên nhẹ hơn, lỏng và có màu nhạt, trong khi lớp dưới đặc hơn và có màu nâu đỏ. Dầu có tính chất hơi sền sệt, ánh huỳnh quang, mùi thơm nhẹ tương tự dấm.

Thành phần chủ yếu của dầu gồm khoảng 79,10% tinh dầu và 20,90% nhựa. Tinh dầu được xác định chứa nhiều sesquiterpen, không có các hợp chất oxy hóa. Tinh dầu có màu trong hoặc vàng nhạt, mùi thơm nhẹ, tỷ trọng từ 0.915-0.930 và nhiệt độ sôi khoảng 255-256 độ C.

Công dụng và cách sử dụng của cây Dầu rái
Ứng dụng trong đời sống
Dầu rái được sử dụng chủ yếu trong ngành công nghiệp làm bóng gỗ và bảo vệ sạp thuyền. Để đánh bóng gỗ, dầu được đun sôi và cô đặc đến còn 1/4, sau đó quét lên bề mặt gỗ từ 2-3 lớp, mỗi lớp cách nhau 24-48 giờ để lớp trước khô hẳn.

Trong sửa chữa thuyền, dầu được trộn với nhựa cây chai và bôi lên các khe hở trên vỏ thuyền, sau đó cô đặc thêm và quét lên bề mặt.

Ứng dụng trong y học
Về y học, dầu rái từng được bác sĩ Đặng Vũ Hỷ sử dụng để bảo vệ chân người làm việc dưới nước, ngăn ngừa bệnh sán vịt. Ngoài ra, dầu còn được dùng để chữa bệnh lậu với liều lượng 2-4g mỗi ngày, hoặc đắp lên vết loét để hỗ trợ hồi phục.

Tại một số nơi, dầu rái được kết hợp với gỗ vang ngâm nước tiểu để giúp kích thích ăn uống ở bò và ngựa.

Ngoài dầu rái trắng, các loại dầu nhựa khác từ chi Dipterocarpus cũng được sử dụng trong ngành công nghiệp và y học dưới tên gọi như Baume de Gurjun hay Huile de bois.